Rozwód kończy wspólność majątkową małżeńską z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Od tego momentu majątek małżonków staje się współwłasnością w częściach ułamkowych, co otwiera drogę do podziału majątku. Kwestie te reguluje przede wszystkim prawo rodzinne i cywilne. Poniżej przedstawiono, w porządku praktycznym, jak wygląda rozliczenie dorobku po rozwodzie – od ustalenia składu majątku, przez zasady podziału, po typowe rozstrzygnięcia sądowe. W wielu sprawach przydatne bywa wsparcie profesjonalne; adwokat pomaga uporządkować materiał dowodowy i zaproponować wariant podziału zgodny z prawem.
Co wchodzi do majątku wspólnego, a co jest osobiste
Do majątku wspólnego co do zasady należą składniki nabyte w trakcie trwania wspólności (np. wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności, oszczędności, nieruchomości, pojazdy, wyposażenie domu). Do majątku osobistego zalicza się m.in. przedmioty nabyte przed ślubem, darowizny i spadki (o ile darczyńca/spadkodawca nie postanowił inaczej), prawa ściśle osobiste, odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu oraz przedmioty osobistego użytku. Granica między tymi kategoriami bywa sporna, zwłaszcza gdy nastąpiło „mieszanie” środków, np. zasilanie wspólnego rachunku pieniędzmi z darowizny jednej strony.
Kiedy i gdzie dzieli się majątek
Podział majątku może nastąpić:
-
W wyroku rozwodowym – tylko gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki (w praktyce przy zgodnym i niespornym podziale).
-
Po rozwodzie – w odrębnym postępowaniu o podział majątku (tryb nieprocesowy przed sądem rejonowym) lub umownie: w formie umowy (zwykłej pisemnej dla ruchomości, aktu notarialnego dla nieruchomości i udziałów wymagających formy szczególnej). Często poprzedza je mediacja.
Zasada równych udziałów i możliwość ich modyfikacji
Punktem wyjścia jest zasada równych udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym. Sąd może jednak ustalić nierówne udziały, jeżeli przemawiają za tym ważne powody oraz stopień przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku (uwzględniając nie tylko dochody, lecz także nakład osobisty na gospodarstwo domowe i wychowanie dzieci). Wniosek o ustalenie nierównych udziałów wymaga precyzyjnego uzasadnienia i dowodów.
Skład majątku, wycena i rozliczenia
Sąd ustala skład i wartość majątku według stanu z chwili ustania wspólności oraz wartości z daty orzekania. Często konieczna jest opinia biegłego (np. przy wycenie nieruchomości, przedsiębiorstwa, udziałów w spółkach, pojazdów). Odrębnie rozlicza się:
-
nakłady i wydatki z majątku osobistego na wspólny oraz odwrotnie,
-
pożytki i dochody z rzeczy wspólnych,
-
korzystanie przez jednego z małżonków z rzeczy wspólnej z wyłączeniem drugiego,
-
spłaty kredytów i rat leasingowych – przy czym samo obciążenie długiem nie „powiększa” majątku; sąd może jednak uwzględnić, kto faktycznie spłacał zobowiązania.
Metody podziału
Najczęstsze sposoby to:
-
Podział fizyczny rzeczy (np. przydział ruchomości, wydzielenie lokali w domu jednorodzinnym – jeśli wykonalne).
-
Przyznanie składników jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego (częste przy mieszkaniach, domach, przedsiębiorstwach).
-
Sprzedaż rzeczy i podział ceny (gdy inny podział jest niecelowy).
W przypadku nieruchomości z kredytem hipotecznym sąd nie „przepisuje” umowy kredytu; to umowa z bankiem decyduje, kto pozostaje dłużnikiem. W praktyce strony ustalają dodatkowe porozumienia z bankiem (np. przejęcie długu, zwolnienie z długu, nowy kredyt refinansujący), które towarzyszą orzeczeniu lub umowie podziałowej.
Przedsiębiorstwo, udziały, majątek złożony
Jeśli w skład majątku wchodzi przedsiębiorstwo lub udziały w spółce, podział wymaga rzetelnej wyceny (metody dochodowe, majątkowe, porównawcze) oraz analizy ograniczeń korporacyjnych (zgody wspólników, prawo pierwszeństwa). Najczęściej przedsiębiorstwo pozostaje przy jednym z małżonków ze spłatą na rzecz drugiego, rzadziej dochodzi do „podziału funkcjonalnego”.
Czas i koszty – czynniki praktyczne
Na czas postępowania wpływają: liczba i rodzaj składników, spory o skład/udziały, konieczność biegłych oraz równoległe rozliczenia nakładów i długów. Umowny, dobrze przygotowany podział bywa najszybszy. Sądowy – zwłaszcza przy rozbudowanym majątku – wymaga cierpliwości i starannego materiału dowodowego.
Rola ugody i zabezpieczenia
W wielu sprawach warto dążyć do ugody (przed mediatorem lub w sądzie), co ogranicza koszty i ryzyko dalszych sporów. Gdy jedna ze stron korzysta z rzeczy wspólnej (np. mieszkania) lub zachodzi potrzeba unormowania korzystania z konta czy samochodu do czasu rozstrzygnięcia, możliwe jest zabezpieczenie roszczeń na czas postępowania.
Po rozwodzie strony rozliczają dorobek, zaczynając od ustalenia, co jest wspólne, a co osobiste, następnie – jaką wartość mają składniki i czy istnieją roszczenia o nakłady. Zasadą są równe udziały, z wyjątkiem szczególnych wypadków uzasadniających ich modyfikację. Wybór metody podziału (fizyczny, przyznanie ze spłatą, sprzedaż) zależy od rodzaju majątku i realiów ekonomicznych. Przejrzysta koncepcja rozliczeń, komplet dowodów i – w razie potrzeby – wsparcie, którego udziela adwokat, zwiększają szanse na sprawne i prawidłowe zakończenie sporu.
